روابط تبارشناختی علمی در کتاب‌های درسی رشتۀ علم اطلاعات و دانش‌شناسی و الگوی بازنمون در پیشینه‌های کتابشناختی

استاد راهنما: دکتر معصومه کربلا آقایی کامران، دکتر امیـر غائبـی
 دانشجو: فـاطمه پـازوکی
 مشخصات دفاع: 1399/02/10، گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه الزهرا

چکیده
هدف: هدف اصلی از انجام این پژوهش چگونگی بازنمون روابط تبارشناختی علمی در پیشینه‌های کتابشناختی از طریق کشف این روابط در کتاب‌های درسی رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی است. هدف‌های جزئی عبارت‌اند از: 1. تعیین وضعیت روابط تبارشناختی علمی در کتاب‌های درسی رشتۀ علم اطلاعات و دانش‌شناسی؛ 2. تعیین اولویت‌های تأثیرپذیری در پیوند با روابط تبارشناختی علمی در کتاب‌های درسی رشتۀ علم اطلاعات و دانش‌شناسی؛ 3. تعیین میزان انطباق عناصر و روابط به‌دست آمده در الگوی بازنمون روابط تبارشناختی علمی با مدل‌های مفهومی کتابشناختی؛ و 4. تعیین مدل بازنمون روابط تبارشناختی علمی در پیشینه‌های کتابشناختی کتاب‌های درسی رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی براساس دیدگاه متخصصان حوزۀ سازماندهی اطلاعات.
روش، ابزار و جامعه پژوهش: پژوهش حاضر از نوع ترکیبی (آمیخته) از نوع نوع «طرح ترکیبی موازی» است و در چهار مرحله با مشخصات زیر انجام شده است: 1- تحلیل استنادی منابع: (جامعه: کتاب‌های درسی رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی انتشارات سمت [1452 رکورد] با روش:تحلیل محتوا و ابزار: سیاهه وارسی)؛ 2- مصاحبه با پدیدآوران کتابهای درسی [16 نفر] از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته؛ 3- بررسی اجزاء الگوهای مفهومی و فراداده‌ای [2035 عنصر] با روش: مشاهده طراحی شده و ابزار: سیاهه وارسی)؛ و 4- تعیین عناصر الگوی پیشنهادی با نظر متخصصان حوزه سازماندهی اطلاعات [102نفر] با روش معادلات ساختاری با ابزار پرسشنامه از طریق تحلیل عاملی با کمک نرم‌افزار اِیموس انجام شده است.
یافته‌های پژوهش: یافته‌های پژوهش در بخش نخست نشان داد که روابط علمی در خاندان علمی نویسندگان کتاب‌های درسی به‌روشنی قابل ردیابی است؛ نویسندگان برای تبیین‌وتوضیح و توجیه‌واعتباربخشی به اساتید خود استناد می‌دهند. بیشترین استناد در مقام تکریم و قدردانی به اساتید است درحالی‌که بیشترین استناد به دانشجویان در مرور پیشینه‌ها است.  با پیوند این یافته‌ها به یافته‌های اثرگذاری، می‌توان به شبکه دلایل استناددهی افراد با توجه به نقش آنها در یک خاندان و تبار علمی پی برد. چنان‌که رابطه روابط تبار علمی با دلایل استناددهی معنادار شده است. استنادها بیشتر در بخش مقدمات و تعاریف و بحث استفاده شده که بیانگر اتکا به دیگران برای توجیه و ارائه تعاریف به‌کاررفته است. یافته‌ها در بررسی وضعیت نویسندگان نشان داد که گستره نفوذ اندیشه افراد صاحب‌نام در حوزه علوم اطلاعات و دانش‌شناسی از جایگاه و مقبولیت علمی و همچنین در برخی موارد جایگاه‌های اداری آنها نشئت می‌گیرد. همچنین مشخص شد که روابط نسبی جایگاه مهمی در ظهور و بروز اندیشه این افراد در کتاب‌های درسی داشته است. یافته‌ها در بخش اثرگذاری از روابط نسبی نشان داد که استناد دهندگان دارای روابط نسبی تحت تأثیر خاندان علمی خود قرار دارند . در ادامه بررسی الگوهای مفهومی نشان داد که 54 عنصر از مجموع پنج الگوی فراد، بیب‌فریم،اِل‌آراِم، یونی‌‌مارک و آردی‌اِی با تبارشناسی علمی مرتبط هستند. از این میان فراد و آردی‌اِی به ترتیب بیشترین عناصر مرتبط را دارا هستند. در ادامه از مجموع عناصر به‌دست‌آمده، 5 مقوله اصلی و 10 مقوله فرعی مورد تأیید متخصصان حوزه سازماندهی اطلاعات قرار گرفت که بر اساس آنها مدل (موجودیت-رابطه) بازنمون تبارشناسی علمی شامل 3 موجودیت (رابطه علمی، رابطه عضویت، رابطه رسمی)، 6 رابطه (رابطه علمی، رابطه نسبی علمی، رابطه عضویت، رابطه رسمی، رابطه هماری، رابطۀ مرتبط با) و 13 ویژگی (نشانی، کشور، حوزۀ فعالیت، جنس، اطلاعات دیگر مرتبط با فرد، محل تولد، محل فوت، موقعیت، اطلاعات تماس، یادداشت، دسته‌بندی، تاریخچه و گونۀ خاندان) در قالب ساختار موجودیت-رابطه پیشنهاد شد.
کلیدواژه‌ها: نسب‌شناسی علمی، روابط نسبی، تبارشناسی علمی، پیشینه‌های کتابشناختی، فهرست‌های رایانه‌ای.

Representing Scientific Genealogical Relationships in LIS Textbooks to Developing Bibliographic Conceptual Models in OPACs
BY: Fatemeh PAZOOKI <pazooki.f@gmail.com>

Abstract: Objective: The present research mainly aims to represent scientific genealogical relationships in bibliographic records by discovering these relationships in LIS textbooks. The specific objectives are: 1. Determining the status of scientific genealogical relationships in Information Science and Knowledge textbooks; 2. Determining the priorities of effectiveness in relation to scientific genealogical relationships in Information Science and Knowledge textbooks; 3. Determining the degree of conformity of the elements and relationships obtained in the model for representation of scientific genealogical relationships with those of the Bibliographic Conceptual Models; and 4. Determining the representation model of scientific genealogical relationships in the bibliographic records in Information Science and Knowledge textbooks according to the experts in the information management field
Methodology, Instrumentation, and Research Community: The present study is a mixed type of “Parallel Hybrid Configuration,” which was conducted in four stages with the following characteristics: 1- Citation analysis of sources: (research community: Information Science and Knowledge textbooks, SAMT Publication [1452 records], method: Content Analysis, instrument: checklist); 2. Interview with textbooks authors [16 people] via a semi-structured interview; 3. Studying the components of the conceptual and metadata models [2035 elements], method: Systematic Observation, instrument: checklist); 4. Determining the proposed model elements according to the experts of Information Management [102 people] using the structural equation modeling, instrument: questionnaire and through the factor analysis using the Amos software.
Findings: The findings of the first part of the study showed that the scientific relationships in the scientific family of textbooks’ authors are clearly detectable; the authors refer to their professors for explanation, justification, and authentication. The most citations are for the respect and appreciation of the professors, while the most citations to students is for the records review. By linking these findings to the findings of effectiveness, the reasons of citation, according to their role in a scientific family, can be identified; Just if the relationship of the scientific family relationships with the reasons for citation has become meaningful. The citations are mostly used in the introductions, definitions, and discussions, which indicates the reliance on others to justify and provide definitions. Investigating the authors showed that the extent of the influence of well-known figures’ attitudes in the field of information and knowledge sciences derives from their scientific acceptance, and in some cases their administrative positions. It was also identified that the genealogical relationships have had an important role in the emergence of these people’s ideas in the textbooks. The findings of the effectiveness from the relative relationships showed that those who cited and had the relative relationships are influenced by their scientific family.  Further analysis of the conceptual patterns showed that 54 elements of the five patterns of FRAD, BIBFRAME, LRM, UniMARC and RDA are related to the scientific genealogy. FRAD and RDA have the most relevant elements, respectively. In addition, out of the obtained elements, 5 main categories and 10 subcategories were approved by the Information Management experts. Accordingly, a model for scientific genealogy representation with the format of entity-relationship structure was proposed, which consists of 3 entities (scientific relationship, membership relationship, and administrative relationship), 6 relationships (scientific relationship, relative scientific relationship, membership relationship, administrative relationship, cooperative relationship, and Assign with  relationship) and 13 features (address, country, field of activity, gender, further information about the person, birth place, death place, location, contact information, notes, classification, history, family type).

Keywords: Scientific Genealogy, Bibliographic Records, OPACs, Added valiue, Bibliographic Models, Conceptual Models, Super Record.